حسن حسن زاده آملى

437

هزار و يك كلمه (فارسى)

با - ا ح - است ؛ لذا گفته‌ايم كه لازم آيد هر چهار قوس را يك جيب باشد . پس در معرفت جيوب درجات يك ربع قسى دائره فقط دانستن جيوب درجات يك ربع كفايت مىكند ، و در ترسيم جداول جيب به ترسيم جيوب درجات ربع دائره اكتفا مىشود . و چون جيب به دست آمد آن را مقوّس مىكنند قوس آن معلوم مىگردد ، و تحصيل قوس جيب با رجوع به جداول جيب آسان است . تنبيه : چون جيب تمام هر قوس مساوى با موقع عمود جيب آن بر قطر تا منتصف قطر است ، پس هرگاه قوسى 45 درجه باشد جيب آن قوس و جيب تمام آن قوس يكى خواهند بود . تبصره : جيب خط مستقيم است ، و قوس خط منحنى ، و در نسبت دو چيز با يكديگر تجانس بين آن دو چيز شرط است چنان كه در صدر مقالهء پنجم اصول در تعريف نسبت فرموده‌اند كه : « النسبة أيّيّة أحد مقدارين متجانسين عند الآخر » . و همين مشكله در نسبت محيط دائره با قطر نيز وارد است چنان كه در رسالهء تكسير دائره بتفصيل بيان كرده‌ايم . و بر همين مبناى تجانس در شكل يه مقاله يب اصول كه « نسبة الكرة إلى الكرة كنسبة القطر إلى القطر مثلّثة » خواجه طوسى بر اقليدس اعتراض دارد . يكى از مسائل بسيار مشكل رياضى تحصيل جيب يك درجه است . علاء الدين ملا على قوشچى در زيج الغ بيك گويد : جيب يك درجه كه بناء عمل جدول جيب و ظل بر آن است إلى يومنا هذا هيچ كس به طريق برهان استخراج نكرده ، و همه حكماء تصريح كرده‌اند به آنكه طريق عمل به استخراج آن نيافته‌اند ، و جلت كرده‌اند تا به تقريب به دست آورده‌اند . و ما بعناية الله و منّه به طريق برهانى ملهم شديم و در بيان آن على حده كتابى پرداختيم و به آن جيب برهانى اين جدول عمل كرديم . غياث الدين جمشيد كاشى نيز مانند قوشچى رساله‌اى در جيب قوس يك درجه دارد ، در آغاز آن فرمايد : و المبرّزون في الصناعة المعتنون بشأن هذه البضاعة مع تكثير العدد و توفّر العدد و كمال